Chúng ta đang học sai cách. Mà không phải sai kiểu ngu, mà là sai kiểu tinh vi, êm ái, có vẻ đúng, có vẻ “hiện đại”. Sai kiểu khiến bạn thấy mình đang tiến bộ, trong khi thật ra đang đứng yên, hoặc tệ hơn là đang thụt lùi mà tưởng đang đi tới.
Edutainment – kiểu học mà phải “giải trí” – đang làm chúng ta yếu đi mà không hề hay biết. Bài này sẽ nói về cái nguy hiểm này, mình mong là nhiều bạn đọc được và share bài này đến những người khác cần nhé.
**note: (Edutainment = education + entertainment)
~~
Bạn nghĩ bạn đang học vì bạn nghe podcast mỗi sáng, xem TikTok phân tích tâm lý mỗi trưa, rồi tối đọc một cuốn self-help dày cộm. Nhưng thật ra, bạn đang giải trí bằng tri thức, chứ không học bằng khổ luyện thực sự.
Cái não chúng ta rất khôn mà cũng rất lười. Nó thích cái gì nhanh, dễ hiểu, hài hước, có hình đẹp, có âm thanh catchy. Vì vậy edutainment trở thành thức ăn nhanh cho não. Và giống như fast food, ăn hoài thì sẽ quen. Mà quen rồi thì không chịu nổi món “khoai luộc”. Bạn sẽ thấy mấy thứ chậm chạp, khó hiểu, khô khan là dở. Bạn sẽ tránh nó. Và thế là bạn chỉ quanh quẩn ở bề nổi, nơi ai cũng ở được, nơi không ai bị thử thách.
Bạn sẽ giỏi gật gù, nhưng yếu phân tích. Giỏi nhắc lại, nhưng kém hiểu biết. Giỏi nói đúng, nhưng không tạo được cái mới. Vì bạn chưa từng ngồi một mình, không tiếng nhạc, không màu mè, không “content hay ho”, để mà nghiền ngẫm một điều gì đến tận cùng.
Nguy hiểm hơn: bạn bắt đầu nghĩ rằng học đúng là phải “thú vị”. Nếu không thú vị thì chắc là sai hướng. Nếu không khiến mình cảm thấy “được truyền cảm hứng”, thì chắc là không dành cho mình.
Nope.
Học thật, nhiều lúc chán ngắt, mệt não và không có chút gì gọi là “truyền cảm hứng”. Học thật là lúc bạn ngồi lì trước một đoạn văn không hiểu nổi, đầu quay cuồng, mắt mỏi nhừ, nhưng vẫn không bỏ. Là lúc bạn gõ từng câu chữ mà thấy chúng dở tệ, rời rạc, vô nghĩa – nhưng vẫn gõ tiếp, không trốn. Là khi bạn nhìn thẳng vào cái mớ suy nghĩ rối tung trong đầu và thừa biết: mình sẽ mất nhiều tuần, nhiều tháng mới gỡ ra được, nhưng vẫn gật đầu chấp nhận, rồi bắt đầu từ nút rối đầu tiên.
Chúng ta đang bị lừa bởi sự “dễ tiêu hóa”. Cái gì dễ hiểu thì tưởng là mình đã hiểu. Nghe một người nói hay, ví dụ đẹp, ngôn từ trơn tru – mình gật gù theo, tưởng như đã “nắm được ý”. Nhưng đó chưa phải là hiểu. Hiểu thật là khi bạn có thể tự nói lại, theo cách của riêng bạn. Là khi bạn có thể giải thích cho một đứa bạn không biết gì, mà nó vẫn hiểu. Là khi bạn lấy cái ý đó ra và dùng được vào đời mình, vào những tình huống thật, chứ không phải chỉ dùng để gật gù trong những cuộc trò chuyện thông minh.
Edutainment đang giết chết khả năng đó. Nó khiến ta quen với việc chỉ “nuốt”, không “tiêu hóa”. Chúng ta trở thành những cái máy tiếp nhận, đầy kiến thức nhưng rỗng năng lực. Và điều nguy hiểm nhất là: chúng ta nghĩ mình đang học, nhưng thật ra chỉ đang tiêu thụ.
Nó tạo ra ảo giác tiến bộ. Bạn tưởng mình đang “grow”, vì mỗi ngày bạn học được một khái niệm mới. Nhưng đó chỉ là tri thức trên bề nổi của mặt nước. Còn chiều sâu thì bạn chưa từng chạm tới. Mà chính chiều sâu mới làm nên người thực sự hiểu biết.
Để đi sâu, bạn phải lặn. Mà lặn thì lạnh, tối, nặng nề, không ai khen. Lặn thì không có filter đẹp, không có nhạc nền, không có người like. Chỉ có bạn và những thứ rối rắm trong đầu bạn. Lặn thì đau. Nhưng đau mới ra cơ. Như tập gym, muốn có cơ bụng thì phải chịu nhức, chịu nặng. Học mà không đau hay không thấy khó, thì là học chơi.
Học cho vui không sai. Ai cũng cần chút nhẹ nhàng để bắt đầu. Nhưng nếu bạn thật sự muốn đi xa, muốn làm nên điều có trọng lượng, muốn trở thành người khiến người khác phải dừng lại và lắng nghe – thì bạn phải học theo cách khác. Cách học không hào nhoáng, không khiến bạn muốn đăng story ngay sau khi xong. Mà là cách học khiến đầu bạn bốc nhiệt, tim bạn nhói lên vì chạm vào một thứ thật, thứ bạn từng né tránh. Cách học khiến bạn im lặng, vì nhận ra thứ mình vừa hiểu được.. không dễ nuốt, không dễ sống cùng.
Muốn như vậy, bạn phải dừng việc tìm kiếm những mẩu “tri thức thú vị” để giải trí. Không phải vứt hết edutainment đi – mà là đặt nó đúng chỗ. Nó chỉ nên là mồi lửa, không phải cả ngọn lửa. Nó gợi mở, châm ngòi cho sự tò mò. Nhưng nếu bạn cứ mãi dừng ở đó, bạn sẽ thành kẻ nghiện dopamine tri thức – lúc nào cũng “wow” mà không bao giờ “work”. Biết nhiều, nhưng không đào sâu. Cảm thấy thông minh, nhưng không tạo được gì có giá trị.
Càng trẻ, càng nhanh hiểu, càng phải cẩn thận. Vì chính sự lanh trí đó khiến bạn dễ ảo tưởng. Nghe qua đã hiểu, nên tưởng là xong. Nhưng hiểu mà không làm, biết mà không tạo ra cái của riêng mình, thì vẫn là bằng 0.
Tri thức không phải để trưng bày. Tri thức là để đập vỡ ra rồi xây cái của mình lên, là dám nhận rằng: “Ừ, mình biết cái này hay, nhưng nó chưa đủ đâu.” Là dám tắt clip khi đang tới đoạn hay, để tự nghĩ tiếp. Là dám gấp sách lại, không phải vì chán, mà vì muốn thử dùng nó vào đời sống. Là hiểu rằng: học giỏi không bằng học sâu. Biết nhiều không bằng hiểu kỹ. Là không chạy theo sự thú vị, mà theo sự thật. Mà sự thật thì đôi khi buồn, nhạt, khó tiêu. Nhưng nó cần thiết, và quan trọng.
Người trẻ có quá nhiều lựa chọn, quá nhiều “nội dung chất lượng cao”, nhưng lại quá ít khả năng đi đến cùng một điều gì đó. Chúng ta nhảy từ ý này sang ý khác như con khỉ chuyền cành. Cái nào cũng đụng, nhưng cái nào cũng không thấm.
Chúng ta không cần biết thêm nhiều nữa. Chúng ta cần hiểu sâu hơn.
Muốn thế, phải học cách ở lại. Ở lại với một khái niệm. Ở lại với một câu hỏi. Ở lại với một điều mình chưa hiểu. Ở lại đủ lâu để cái hiểu đó tự mọc rễ trong đầu bạn, thay vì bay qua như gió. Đó là cách những người giỏi thật học. Không màu mè. Không sôi nổi. Chỉ có sự lì lợm, kiên trì, và lòng tôn trọng tri thức thật sự.
Nên lần sau, trước khi mở một clip “giải thích 5 phút về một khái niệm phức tạp”, hãy hỏi lại: mình đang học, hay đang giải trí?
Nếu bạn đã đọc đến đây, và trong đầu bắt đầu có một chút hỗn loạn, một chút đau nhẹ, và trái tim bạn bắt đầu thôi không hối hả nữa, mà chỉ.. ngồi yên – thì xin chia buồn và cũng chúc mừng: bạn vừa bước vào phần khó nhất, cũng là phần thật nhất của học. Because true learning isn’t easy fun, it’s the quiet shock of seeing things as they truly are.
And remember this: if it feels easy, you’re probably not learning at all. You have been warned.
— nguồn: Harvey Tran —
Trích 1 bình luận phản biện của bạn DMT:
Em cho rằng nên tiếp cận bài này với góc nhìn tham khảo, phản biện. Bài cảnh báo đúng với 1 số lớn nhưng không tuyệt đối với tất cả.
Tâm lý học hiện đại cũng chưa thể hoàn toàn nắm rõ các cơ chế tâm lý-thần kinh của con người. Thậm chí các trường phái duy lý, duy cảm, duy nghiệm cũng vẫn còn đang tranh cãi không hồi kết về bản chất và liên hệ giữa tri thức và nhận thức.
Cái cách học tác giả đề cập đến có phần gợi nhớ hình ảnh thời trước Phật thích ca – để giác ngộ thì phải khổ tu (sau đó đức phật lịch sử đã nhận ra đó là con đường sai).
Giống như edutainment ở mức độ “thụ động tiêu thụ” mà thiếu vắng quá trình tư duy chiêm nghiệm (tạo ảo giác ta đang học mà thật ra chả học được mấy), thật ra việc học nặng nề hơn để có thành quả, kiểm soát tạo cảm giác delayed reward, nó cũng dễ tạo ảo giác thành quả của mình tuyệt hơn (dạng bias tâm lý ngụy biện công sức: khi bỏ càng nhiều công sức ta cảm giác thành quả của nó phải giá trị hơn dù giá trị khách quan không đổi).
1 vài phản biện:
– Edutainment hiệu quả trong hình thành ký ức dài hạn. Trẻ em học mà vui nhớ rất lâu và vẫn có khả năng vận dụng hiệu quả kiến thức đã học đó. Người lớn cũng vậy thôi.
– Học hiệu quả đến từ mức độ hoạt động sâu của não, ko liên quan đến vui hay khổ, hay thách thức. Điều quan trọng là tính chủ động, độ phản tư và ứng dụng thực tiễn.
Ngoài ra nó cũng rất tùy người. Em tin là nếu mọi người dừng lại và chiêm nghiệm, ai cũng sẽ nhớ được những khoảnh khắc mình học trong niềm vui, cứ đọc thêm được 1 điều là một sự vỡ òa, rồi nó liên kết với những hiểu biết cũ như bức màn mờ ảo được vén lên, và ý tưởng từ những sự liên kết hiểu biết cũ mới nó cứ trào ra. Cho dù kiến thức đó đến từ edutainment. Một chương trình edutainment được thiết kế tinh vi cũng vẫn mang hàm lượng tri thức rất lớn (ví dụ bản Universe in a Nutshell bản siêu dễ hiểu – nó được thiết kế để dễ tiếp cận với đại chúng so với giáo trình khô khan, nhưng giá trị tri thức vẫn cực kỳ lớn).
